تغییر در آموزش دینی مدارس؛ "از من تا خدا" در پایه هفتم، هشتم و نهم
- 12 آبان 1405 – 07:00
- اخبار اجتماعی
- اخبار فرهنگیان و مدارس
با توجه به تغییرات گسترده در جهان ارتباطی نوجوانان، مجموعه جدید از من تا خدا تدوین شده است.
اجتماعی
به گزارش خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم، تربیت دینی در مدرسه، زمانی می‌تواند به اهداف خود نزدیک شود که از محدوده انتقال اطلاعات و آموزش مجموعه‌ای از مفاهیم فراتر برود و در شکل‌گیری نگرش، باور، انتخاب و رفتار دانش‌آموزان نقش‌آفرینی کند. این ضرورت، زمینه‌ساز بازنگری در رویکرد آموزش دینی دوره اول متوسطه و طراحی مجموعه‌ای تازه با عنوان از من تا خدا شده است؛ مجموعه‌ای که تلاش دارد میان آموزه‌های دینی و جهان ذهنی، عاطفی و تجربه زیسته دانش‌آموزان ارتباطی عمیق‌تر برقرار کند.
در رویکرد پیش‌بینی‌شده برای این مجموعه، صرف آشنایی دانش‌آموز با مفاهیم و توانایی بازگو کردن مطالب، معیار کافی برای تحقق تربیت دینی نیست؛ بلکه مهم آن است که این مفاهیم در ذهن و قلب او جای بگیرند، با مسائل و دغدغه‌های زندگی‌اش ارتباط پیدا کنند و بتوانند در موقعیت‌های مختلف زندگی، مبنایی برای انتخاب و عمل باشند.
بر همین اساس، «از من تا خدا» صرفاً با هدف تغییر محتوای یک کتاب درسی طراحی نشده است بلکه تغییر در نگاه به آموزش دینی، شیوه ارائه مفاهیم، نوع ارتباط با دانش‌آموز و جایگاه معلم در فرایند تربیت را دنبال می‌کند. در این نگاه، آموزش دینی از قالب یک درس صرف خارج می‌شود و به فرایندی نزدیک‌تر به زندگی و نیازهای واقعی دانش‌آموزان تبدیل می‌شود.
از بازنگری در نگاه تربیتی تا شکل‌گیری یک مسیر تازه در تألیف
یکی از پرسش‌های محوری در سال‌های گذشته در حوزه آموزش دینی، چگونگی ارائه مفاهیم و معارف اسلامی به دانش‌آموزان بوده است؛ اینکه آیا می‌توان با انتقال مباحث اعتقادی و استدلالی، انتظار تحقق اهداف تربیتی را داشت یا باید میان این مفاهیم و تجربه‌های روزمره، رفتار و سبک زندگی دانش‌آموزان نیز پیوند برقرار کرد؟
در این میان، تفاوت میان نظام معرفتی و فرایند تربیتی اهمیت ویژه‌ای دارد. اگرچه استقرار مبانی صحیح در ذهن دانش‌آموز ضروری است، اما تربیت صرفاً با انتقال مجموعه‌ای از معارف تحقق پیدا نمی‌کند. محتوا، روش آموزش، موقعیت‌های تربیتی و زندگی واقعی دانش‌آموز باید در ارتباط با یکدیگر قرار گیرند تا زمینه اثرگذاری آموزه‌ها فراهم شود.
بر همین مبنا، در طراحی مجموعه «از من تا خدا» رویکردی متفاوت و ایمان‌محور مورد توجه قرار گرفته است؛ رویکردی که بر تجربه و نگاه فطری، موضوعات متناسب با نیازهای دانش‌آموزان و ایجاد ارتباط میان مفاهیم دینی و زندگی آنان تکیه دارد.
شکل‌گیری این رویکرد با بررسی دیدگاه‌های مختلف در حوزه تربیت دینی همراه بوده است. در این مسیر، گروه معارف با بیش از 20 مجموعه دارای ایده‌های تربیتی گفت‌وگو کرده و زمینه بررسی و مقایسه دیدگاه‌های مختلف را فراهم آورده است. همچنین ایده ارائه‌شده از سوی حجت‌الاسلام محسن عباسی ولدی، با همراهی و همفکری استادان و کارشناسان این حوزه، به طرحی قابل توسعه در نظام آموزش عمومی تبدیل شد.
در ادامه این فرایند، حدود هشت نفر از استادانی که طی سال‌های گذشته با دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی ابتدایی و متوسطه نظری در حوزه تربیت دینی همکاری داشتند، در پشتوانه علمی کار مشارکت کردند. جلسات متعددی نیز در زمینه برنامه، تولید مفهوم، روش و رویکرد برگزار شد تا ابعاد مختلف این تغییر، پیش از ورود به مرحله اجرا، مورد بررسی قرار گیرد.
از آبان‌ماه سال 1401، فرایند رسمی نگارش درس‌های کتاب از من تا خدا پایه هفتم آغاز شد. در این مرحله، تألیف محتوا به‌صورت تدریجی پیش رفت و همزمان با نگارش هر درس، متن آن برای دریافت بازخورد در اختیار دبیرخانه و گروهی از معلمان قرار می‌گرفت.
این بررسی‌ها در 20 استان کشور انجام شد و معلمان علاوه بر مطالعه درس‌ها، بخش‌هایی از آن‌ها را در کلاس درس اجرا کردند تا نقاط قوت، ضعف و ابهامات احتمالی محتوا از منظر تجربه واقعی آموزش شناسایی شود.
درس‌های نگاشته‌شده پس از دریافت بازخوردها، در شورای 10 نفره‌ای متشکل از دبیران باتجربه، متخصصان موضوعی و کارشناسان بخش متوسطه دفتر بررسی شده و سپس مجموعه نظرات به مؤلف ارائه می‌شد تا متن درس‌ها بر اساس دیدگاه‌های تخصصی و تجربه معلمان بازنویسی و تکمیل شود.
به این ترتیب، تولید این کتاب درسی از ابتدا با مشارکت کارشناسان، متخصصان و معلمان پیش رفت و تألیف آن به فرایندی مبتنی بر گفت‌وگو، بررسی و بازنگری مستمر تبدیل شد.
اعتبارسنجی در میدان واقعی مدرسه
یکی از ویژگی‌های مهم فرایند تولید از من تا خدا، توجه به اعتبارسنجی محتوای آموزشی پیش از توسعه اجرای آن است. در این مسیر، اجرای آزمایشی نه به‌عنوان مرحله‌ای تشریفاتی، بلکه به‌عنوان فرصتی برای سنجش تناسب محتوا با نیازها و شرایط دانش‌آموزان و شناسایی نقاط قابل اصلاح در نظر گرفته شد.
نخستین مرحله اجرای آزمایشی کتاب پایه هفتم در مهرماه سال 1402 آغاز شد. در این مرحله، 40 کلاس از 40 مدرسه در هفت استان کشور انتخاب شدند و کتاب درسی جدید در این کلاس‌ها مورد استفاده قرار گرفت. پیش از آغاز سال تحصیلی نیز معلمان منتخب در دوره آموزشی شرکت کردند تا با رویکرد و محتوای کتاب آشنایی پیدا کنند.در انتخاب مدارس، تنوع شرایط آموزشی و فرهنگی مناطق نیز مورد توجه قرار گرفت. برای نمونه، در برخی مدارس دارای دانش‌آموزان اهل سنت، بررسی‌هایی برای سنجش میزان تناسب محتوای کتاب با شرایط آن مدارس انجام شد.
پس از یک سال اجرای آزمایشی، فرایند ارزیابی به شکل میدانی ادامه یافت. گروه پژوهشی سازمان با هماهنگی دبیرخانه به مدارس مراجعه کرد و از طریق گفت‌وگو با معلمان و دانش‌آموزان و توزیع فرم‌های نظرسنجی، دیدگاه‌های آنان را دریافت کرد. در برخی مدارس نیز نظر والدین درباره محتوای کتاب مورد بررسی قرار گرفت.
حاصل این بررسی‌ها در قالب پژوهشی حدود 500 صفحه‌ای گردآوری شد. در این پژوهش، نکات و اشکالات مطرح‌شده از سوی معلمان، دانش‌آموزان و خانواده‌ها استخراج و برای اصلاح مجدد در اختیار مؤلف قرار گرفت. بنابراین، بازنگری در کتاب تنها به بررسی کارشناسی و تخصصی محدود نماند و تجربه استفاده از آن در کلاس درس نیز به‌عنوان یکی از منابع اصلی اصلاح محتوا مورد استفاده قرار گرفت.
مرحله دوم اجرای آزمایشی در مهرماه سال 1403 و در تمامی کلاس‌های پایه هفتم هفت استان منتخب انجام شد. با افزایش دامنه اجرا، امکان بررسی عملکرد کتاب در شرایط گسترده‌تری فراهم آمد.
در ادامه، طی اسفند و فروردین سال‌های 1403 و 1404، با همکاری دبیرخانه، از معلمان تدریس‌کننده کتاب در این استان‌ها برای ارائه دیدگاه‌ها و پیشنهادهایشان دعوت شد. در این مرحله حدود 500 معلم فرم‌های نظرسنجی را تکمیل کردند و نقدها و پیشنهادهای خود را درباره محتوای کتاب ارائه دادند. بازخوردهای تکمیلی نیز از مسیرهای دیگر جمع‌آوری شد و مجموعه آن‌ها در فروردین‌ماه 1404 برای اصلاح مجدد به مؤلف ارائه شد.
پس از این مراحل، در مهرماه سال 1404 دامنه اجرای از من تا خدا پایه هفتم به 15 استان کشور افزایش یافت. اصلاحات انجام‌شده در این مرحله نیز عمدتاً ناظر بر برخی عبارت‌ها، جمله‌ها و مواردی بود که معلمان درباره آن‌ها ابهام یا پیشنهاد داشتند.
این چهار مرحله بررسی و اجرا، از اجرای محدود در کلاس‌های منتخب تا گسترش دامنه اجرا و دریافت بازخوردهای میدانی، نشان‌دهنده تلاش برای دستیابی به محتوایی متناسب با اقتضائات واقعی مدرسه است؛ فرایندی که با پایان اجرای آزمایشی نیز متوقف نمی‌شود و همچنان دریافت پیشنهادها و تجربه‌های معلمان برای ارتقای کتاب مورد توجه قرار دارد.
معلم محور پیوند محتوای آموزشی با زندگی دانش‌آموز
در مجموعه از من تا خدا، تغییر رویکرد تربیتی تنها به محتوای کتاب محدود نیست و شیوه تدریس و نقش معلم نیز جایگاهی اساسی دارد. در واقع، اگر قرار است مفاهیم دینی از سطح اطلاعات و محفوظات فراتر بروند و در باور و رفتار دانش‌آموزان اثرگذار باشند، معلم باید بتواند زمینه این ارتباط را در فضای کلاس درس فراهم کند.
در طراحی این مجموعه، سه تحول اساسی مورد توجه قرار گرفته است: نخست، تغییر رویکرد از آموزش صرف به تربیت؛ دوم، حرکت از حفظ کردن مطالب به سمت فهم و ارتباط و سوم، توجه ویژه به نقش معلم در فرایند تربیتی.
بر این اساس، دانش‌آموز باید بتواند با مفاهیم دینی از نظر ذهنی، قلبی و حسی ارتباط برقرار کند. حتی اگر نتواند همه مطالب را به‌صورت محفوظ بازگو کند، اما بتواند معنای آن‌ها را درک کند و ارتباطشان را با زندگی خود دریابد، زمینه مهمی برای تحقق هدف تربیتی فراهم شده است.
این نگاه با توجه به تغییرات گسترده در شیوه ارتباط نسل جدید با جهان پیرامون اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. گسترش ابزارهای ارتباطی، شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی، تجربه و شیوه ارتباط دانش‌آموزان با محیط اطراف را تغییر داده است؛ ازاین‌رو، ارتباط تربیتی نیز باید متناسب با این اقتضائات مورد توجه قرار گیرد.
در این میان، ارتباط مستقیم و چهره‌به‌چهره معلم و دانش‌آموز همچنان یکی از ظرفیت‌های مهم تربیتی مدرسه به شمار می‌رود. معلم فرصت ارتباط مستمر با دانش‌آموز را در اختیار دارد و می‌تواند از این فرصت برای ایجاد ارتباطی مؤثر میان مفاهیم دینی و مسائل واقعی زندگی او بهره بگیرد.
به همین دلیل، آموزش و توانمندسازی معلمان و مدرسان استانی، بخش جدایی‌ناپذیر از اجرای این برنامه محسوب می‌شود. در دوره آموزش تأمین مدرس بسته تربیت و یادگیری نونگاشت «از من تا خدا» پایه هفتم، علاوه بر بررسی مبانی و رویکرد برنامه، تحلیل درس‌به‌درس کتاب، روش‌های تدریس و شیوه‌های ارزشیابی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
در این فرایند، راهبران استانی صرفاً مسئول انتقال محتوای کتاب نیستند؛ بلکه باید بتوانند مبانی و اهداف برنامه را برای معلمان تبیین کنند، در مسیر اجرای آن به مدارس مشاوره دهند، تجربه‌های آموزشی را توسعه دهند و زمینه ارزیابی و اصلاح مستمر برنامه را فراهم آورند.
تغییر نگرش دبیران نسبت به مبانی تربیت دینی نیز یکی از پیش‌شرط‌های اساسی موفقیت این رویکرد است؛ زیرا آشنایی با محتوای ظاهری کتاب، بدون درک فلسفه و اهداف تربیتی آن، نمی‌تواند به تحقق کامل برنامه منجر شود.
توسعه مجموعه در سه پایه
مجموعه از من تا خدا پس از طی مراحل طراحی، تألیف، بررسی تخصصی، اجرای آزمایشی و اصلاح، اکنون وارد مرحله توسعه در دوره اول متوسطه شده است.
اکنون از من تا خدا پایه هفتم به‌صورت سراسری در فرایند آموزش قرار گرفته است. همزمان با توسعه اجرای پایه هفتم، تألیف و آماده‌سازی کتاب‌های پایه هشتم و نهم نیز دنبال شده و اجرای این دو پایه به‌صورت مرحله‌ای در استان‌های کشور آغاز شده است؛ به‌گونه‌ای که کتاب پایه هشتم در 15 استان و کتاب پایه نهم در 7 استان در حال اجراست.
این شیوه توسعه تدریجی، امکان بررسی و دریافت تجربه‌های اجرایی در پایه‌های مختلف را فراهم می‌کند و زمینه لازم برای شناخت بهتر اقتضائات آموزشی و تربیتی هر پایه را در اختیار برنامه‌ریزان قرار می‌دهد.
در این مسیر، تکمیل محتوای آموزشی، آموزش و همراهی معلمان، دریافت بازخوردهای مدارس و استمرار ارتباط میان راهبران، گروه تألیف و دبیرخانه، از عناصر مهم اجرای اثربخش برنامه به شمار می‌روند.
مجموعه «از من تا خدا» را می‌توان تلاشی برای نزدیک‌تر کردن تربیت دینی به هدف اصلی خود، یعنی شکل‌گیری باور و ارتباط معنادار دانش‌آموز با آموزه‌های دینی دانست؛ تلاشی که از بازنگری در نگاه به تربیت دینی آغاز شده، با پشتوانه علمی و مشارکت گروه‌های تخصصی شکل گرفته و از طریق تجربه واقعی مدارس و بازخورد معلمان و دانش‌آموزان در مسیر اصلاح و تکمیل قرار گرفته است.
آنچه این تغییر را از جابه‌جایی یا بازنویسی ساده محتوای یک کتاب درسی متمایز می‌کند، توجه همزمان به سه ضلع اساسی تربیت دینی است: محتوایی که با نیازها و تجربه‌های دانش‌آموز ارتباط برقرار کند، معلمی که بتواند این ارتباط را در فضای مدرسه شکل دهد و برنامه‌ای که با ارزیابی مستمر، امکان اصلاح و ارتقای خود را داشته باشد.
بر این اساس، هدف نهایی «از من تا خدا» صرفاً آموختن درباره دین نیست؛ بلکه فراهم کردن زمینه‌ای است تا دانش‌آموز بتواند مفاهیم دینی را بفهمد، با آن‌ها ارتباط برقرار کند و حضورشان را در زندگی خود تجربه کند.
در پایان لازم به ذکر است که سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی با تأکید بر اهمیت مشارکت ذی‌نفعان در فرآیند بهبود و روزآمدسازی محتوای آموزشی و با هدف دریافت مستمر نظرات، پیشنهادات، سوالات و ابهامات دانش‌آموزان، والدین، فرهنگیان و فعالان نظام تعلیم و تربیت و بررسی و تحلیل این دیدگاه‌ها در گروه‌های تخصصی تألیف کتاب‌های درسی، میزبان شما در سامانه نظرسنجی محتوای کتاب‌های درسی به آدرس https://nazar.roshd.ir و یا https://nazar.oerp.ir است.
انتهای پیام/